VRANJSKA BANJA - TURISTICKI VODIC

Indikacije:
Bolesti lokomotornog aparata, degenerativni reumatizam, ekstraartikularni reumatizam, posledice trauma i stanja posle preloma kostiju, neurološka oboljenja ginekološka oboljenja

Prirodni lekoviti faktori:
Vode Vranjske Banje spadaju u red slabo sumpornih, alkalnih, saliničnih gvoždevitih hipertermi. Temperatura ovih voda je jedna od najviših u Evropi i iznosi od 94 do 110°C

Kulturno-istorijski spomenici u okolini:
Narodni muzej u Vranju, kuća Bore Stankovića, Harem luk, Beli Most...

Prirodne lepote okoline:
Ovu banju okružuju obronci planine Besne Kobile koja je bogata bujnom vegetacijom i pogodna za šetnje i izlete. U neposrednoj blizini je i Vlasinsko jezero...

Istorija

Na području Vranjske Banje nađeni su tragovi praistorijskih stanovni­ka. Njeni lekoviti izvori korišćeni su u rimsko i vizantijsko doba, kao u vreme srednjovekovne srpske države. Međutim, lečilište se najviše pročulo u tursko vreme, kada su Turci u njoj podigli više kupališnih objekata. Iako je već tada vrela sumporna voda korištenja za lečenje i okupljala mnoge bolesnike, u le­čilištu sve do 1860. godine nije bilo objekata za smeštaj gostiju. Tada je po­dignut han i jedna manja zgrada sa tri sobe. Posle odlaska Turaka 1878. go­dine otpočela je intenzivnija izgradnja, a naročito od 1903. godine. Uporedo sa iz­gradnjom vila i hotela uređen je park, a okolina pošumljena. Posebno je značajna bila za izgradnju lečilišta 1929. godina, jer je tada podignuto kupa­tilo, uveden vodovod, električno osvetljenje, preuređen hotel i dr. Posle drugog svetskog rata Vranjska Banja je zatečena u zapuštenom stanju, jer je u njoj bila stacionirana okupatorska (bugarska) vojska. Podignut je bolnički stacionar, novo kupatilo, novi hotel, drugi "Železničarski dom", nekoliko vila, a korito Banjske reke je kanalisano - regullsano i popločano.

Položaj i priroda

Vranjska Banja se nalazi u južnoj Srbiji, u Vranjskoj kotlini. Leži na 420 m nadmorske visine, u istočnom delu kotline, u uskoj, klisurastoj i šu­movitoj dolini Banjske reke (Banjštice), desne pritoke Južne Morave. Dolina je dugačka 22 km, a sliv reke obuhvata površinu od 115 km2.

Iznad Banje dižu se planine Besna Kobila (1.922 m), Srpska Čuka (1.415 m), Veliki Pešter (1.946 m) i Patarica (1.806 m). Banja je od Vranja udaljena 10 km, od Niša 115 km, a od Skoplja 96 km. Ona ima dobar saobraćajni položaj, jer se nalazi uz savremeni put i magistralnu prugu kroz Moravsko-vardarsku udolinu. Na istoku je preko Bosiljgrada povezana putem sa Sofijom. Od svoje železničke stanice lečilište je udaljeno 2,5 km.Podneblje Vranjske Banje je umereno-kontinentalno sa izvesnim odli­kama podplaninske klime, pod uticajem susednih planina. Letnje noći su sveže, iako su tokom dana prilične vrućine. Vazduh je čist, a naselje je okru­ženo šumovitim brežuljcima i zaštićeno od jakih vetrova.

Mineralni izvori

Neposredna okolina Vranjske Banje izgrađena je od starih stena koje su rasednute na istočnom obodu Vranjske kotline, Duž ovog raseda kotlina je spuštena i izbile su magmatske stene , a u zoni rasedanja i erup­tivnih izliva izbijaju topli mineralni izvori. Više lekovitih izvora obrazuje hidrotermalnu zonu dužine i širine oko 60 km, na levoj strani Banjske reke. Izvori izbijaju duž pukotina, koje su pokrivene debljim slojem rečno-bujičnog nanosa. Nekoliko izvora izbija u rečnom koritu. Većina izvora je kaptirana, voda im je sličnog fizičko-hemijskog sastava, ali se razlikuje po temperaturi. Vreli izvori Vranjske Banje su najtopliji u Srbiji sa tem­peraturom od 63° do 99°C. Voda je sumporovita i gvožđevita, alkalno-salinična, kao u Koviljači, samo daleko toplija. Ukupna količina vode u ovoj našoj najizrazitijoj hipertermi dostiže 60 litara u sekundi. Topla mineralna voda nekoliko izvora u rečnom koritu, meša se sa rečnom i izdanskom vodom, pa je izgubljena za lečenje.

Među toplim izvorima ovog lečilišta poznata je "Velika česma", uz rečno korito. Daje oko 35 litara vode u minutu, koja je slabo sumporovita, alkalno-salinična i sa temperaturom od 92°C. Ohlađena, ova mineralna voda služi za piće. Sumporoviti izvor daje oko 5,5 litara vode u minuti sa temperaturom 84°C. Ovaj izvor snabdeva vodom sumporoviti bazen za kupanje. Gvožđeviti izvor daje u minuti oko 7 litara vode temperature 63°C. Mešoviti izvor daje vodu složenijeg sastava i temperature 72°C. Njegov kapacitet premašuje četiri litre vode u minuti, kojom se napaja mešoviti bazen. Vrući izvor, čija je voda temperature 82°C izbija iz prokopa u steni, a kapacitet mu je oko 60 litara u minuti. Topli izvori Vranjske Banje su nedovoljno iskorišćeni. Svakodnevno u Južnu Moravu otiče oko šest miliona litara tople i lekovite vode, čija je toplota i posle korišćenja, još uvek iznad 50°C.

Lekovita voda "Velike česme" sadrži u litru - od katjona, najviše natrijuma, kalcijuma, kalijuma i manje magnezijuma i amonijuma. Od anjona najviše ima hidrokarbonata, sulfata i hlora. Od koloidalno otopljenih oksida najviše ima silicijum-dioksida, a manje gvozda i aluminijum oksida. Ukupni mi­neralni sastav u litru vode iznosi 1,330 grama. "Gvoždeviti izvor" ima nešto više gvožđa, ali ne toliko da bi se njegova voda mogla smatrati izrazito gvožđevitom. Sumporovita termalna voda Vranjske Banje slična je poznatijim budinskim sumporovitim izvorima temperature od 45° do 63,5°C i sumporovitim termama u francuskim Pirinejima.

Vode Vranjske Banje su sumporovite i gvožđevite, pa je širok dijapazon bolesti koje lecč. Lečenje se uglavnom obavlja kupanjem, ali i pijenjem, ispi­ranjem i inhaliranjem, hidro, elektro i fango terapijom. Vrela i topla voda se hlade pomoću hladne rečne vode, koja protiče kroz cevi hladionika, ali se ne meša sa mineralnom vodom. Indikacije za kupanje su: hronična reumatična oboljenja mišića i zglobova, neuralgije, išijas i lumbago, oboljenja ženskih polnih organa, kožne bolesti, posledice povreda zglobova i preloma kostiju, atrofija mišića i dr. Voda se pije kod oboljenja creva, želuca, jetre, bubrega, anemičnog i limfatičnog stanja, dijabetesa i dr. Kontraindikacije su: grozničava stanja, akutne bolesti, tuberkuloza pluća, srčana oboljenja, krvarenja, neurastenija, histerija, trudnoća, iscrpljenost itd.

Banja je organizovana kao zdravstvena ustanova - Zavod za reumatizam "Vranjska Banja", u či­jem su sastavu banjska poliklinika, klinička laboratorija, kabinet za fizikalnu terapiju i masažu, rendgenološki kabinet i odeljenje za elektrokardiografiju. Vrela voda Banje se sve više koristi u industrijske svrhe.

Rekreacija i izletišta
Za razonodu banjskih gostiju postoji bioskop, biblioteka, sportski tereni i prostrani park (za odmor). Ugodna je šetnja asfaltnim putem kroz drvored divljih kestena, kao i serpentinskim stazama do "Hladnih voda" na susednom šumovitom brdu. Ovaj brežuljak na severoistočnoj strani Banje obrastao je hrastovom šumom, kroz koju vijuga staza do platoa na oko 600 m, sa kojeg je lep pogled na dolinu Južne Morave. Sa planine Besne Kobile, udaljene 34 km od Banje, još je lepši i prostraniji vidik na južnomoravsku dolinu. Tu postoji planinarski dom i izvrsni tereni za planinarenje i skijanje. Pri­jatni su i izleti do veštačkog Vlasinskog jezera i hidroelektrana Vrla I-IV. Poseta bližem Vranju je interesantna i sadržajnija, kao i manjem Vladičinom Hanu ili klimatskom mestu Surdulici.

Turisticko-kulturna manifestacija "Dani karanfila" se odrzava od 1963. godine u junu mesecu. Zadnje veceri manifestacije se vrsi izbor za Mis karanfila, najlepse devojke "Karanfil devojce". Istovremeno, ovo je smotra narodnog stvaralastva, folklora, (vranjskih igara i pesama), starinskih jela, narodnih nosnji, rukotvorina...