NOVOPAZARSKA BANJA - TURISTICKI VODIC

Indikacije:
Neuromišićne bolesti, reumatska oboljenja, išijas, sportske i druge povrede, stanja posle moždanog udara, kožne i ženske bolesti

Prirodni lekoviti faktori:
Novopazarska Banja je bogata izvorima termomineralnih voda čija je temperatura na izvorištu 52°C.

Kulturno-istorijski spomenici u okolini:
U neposrednoj blizini Novopazarske Banje nalaze se manastiri Sopoćani, Ðurdevi stupovi i stari grad Ras. Interesantne su i ambijentalne vrednosti grada Novog Pazara...

Prirodne lepote okoline:
Ova banja je okružena planinama Golija i Rogozna pogodnim za izlete i rekreaciju...

Istorija

Lekovite vode Novopazarske Banje koristili su stari Rimljani, koji su prvi kaptirali mineralne izvore. U srednjem veku bila je poznato lečilište srpske Raške, pogotovu što se nalazila uz središte države - stari grad Ras (X-XII vek). Tada je pripadala manastirskom vlastelinstvu Đurdevih stubova, na teritoriji velike župe Brvenik. Srednjovekovno termalno naselje činili su antički uređaji i manastirski konaci.

Sa dolaskom Turaka Banja je opustela, te francuski putopisac Lefevr 1611. godine pominje samo "prirodne tople izvore kod Novog Pazara". Tek sredinom XVII veka Turci su obratili više pažnje i uredili Banju, pa je ona opet bila na glasu kao "izvrsna vruća banja". Nad kaptažom antičkog termal­nog kupatila, Turci su podigli hamam - dva kupatila i karavnsaraj za smeštaj posetilaca. Tada je banja bila dobro posećena, jer je Novi Pazar u drugoj polovini XVI veka bio "najveći grad na putu između Dubrovnika i Niša" sa 6.000 kuća.

Banja je stradala u ratu 1689. godine, kada je Novi Pazar porušen, a manastir Durđevi stubovi razoren. Hamam tipične istočnjačke arhitekture po­dignut je krajem XVIII veka. To je jedna od retkih naših banja u kojoj je u upotrebi tursko kupatilo. Uz kupatilo je 1920. godine dozidan restoran i ne­koliko soba na spratu.

Zaostala i zapuštena u staroj Jugoslaviji, Novopazarska Banja se počev od 1949. proširuje i uređuje. Te godine je dobila dva stambena paviljona i osnovnu školu. Novopazarska opština je 1953. godine podigla u Banji mode­ran stacionar Reumatološkog centra. Zavod za lečenje i rehabilitaciju obolelih od miopatije i neuromiopatije. No­vopazarska Banja je postala jedan od najvećih centara za lečenje distrofičara.

Položaj i priroda

Novopazarska Banja se nalazi kod Novog Pazara, najvećeg naselja Raške i susednog Starog Vlaha. Ona je bila poznata još starim Rimljanima, a u prošlom veku je u balneološkoj literaturi pominjana po ostacima rimskog toplog kupatila. Smeštena je u Banjskoj kotlinici prostranije Novopazarske kotline, na niskoj terasi Banjske reke, desne pritoke Raške, oko tri kilometra severoistočno od Novog Pazara, a u severozapadnoj podgorini planine Rogozne. Leži na 504 m nadmorske visine, te spada među naše banje sa većom nadmorskom visinom.

Preko Novog Pazara dobro je povezana sa Raškom (21 km), Kosovskom Mitrovicom (88 km) i Kraljevom (102 km). Od Beograda je udaljena 278 km, a od Sjenice 54 km. Do ovog lečilišta se dolazi od Beograda ibarskim putem ili prugom do Raške, pa putem dolinom Raške ka Novom Pazaru. Pored veze sa ibarskim magistralama, Banja se preko Ribarica ve­zuje za kontinentalni deo jadranske magistrale, koja povezuje Pdgoricu preko Prištine sa Skopljem. Lečiliste je u stalnoj autobuskoj vezi sa Novim Pazarom.

Podneblje Banje je prijatno, te ima karakter i klimatskog lečilišta. Aridnost mikroklime u gradu i Banji (560 mm) ukazuje da Novopazarska kotlina spada u suvlje krajeve Srbije. Podneblje Banje je ugodnije od mikroklime grada, jer je ona dobro zaklonjena od vetrova i osunčana. Banjska kotlinia ima izvesne odlike i subalpske klime zbog blizine Rogozne.

1969. godine uređen je banjski park na 3.800 hektara. Time je umnogome sprečeno razorno dejstvo bujičnih tokova, a lipe, borovi, ukrasno drveće, šiblje i cveće dekorisali su banjski pejzaž.

Mineralni izvori

Novopazarska Banja je u periodu između dva svetska rata nazivana Ilidžom. Na­vodilo se da ima sedam izvora, od kojih se koristio samo jedan, kapaciteta 18 litara vode u minutu. U zaštitnom rejonu Banje, u stvari, ima znatno više izvora, koji potiču iz jedinstvene termalne izdani. Već u dubini od pola metra nailazi se na toplu mineralnu vodu. Ona se minerališe u eruptivnim stenama u dubini i kretanjem duž raseda dospeva u kredne sedimente, gde obrazuje izdan. U površinskom delu ona se meša sa podzemnom hladnom vodom, koja izbija iz nanosa u 14 izvora, obrazujući na površini razbijeno izvorište (nasuprot jedinstvenoj termalnoj izdani u dubini). Glavni izvor sa gasnom emanacijom daje 1,1 litar u sekundi, a izdašnost svih izvo­ra dostiže 5 litara u sekundi, što omogućuje korišćenje mineralne vode u lečilišne, sportske i privredne svrhe.

Iako se izvori hrane mineralnom vodom iz jedinstvene tople izdani, temperatura im je nejednaka, od 15° do 50°C, jer se termalna voda meša u površinskom sloju sa običnom podzemnom vodom, pri čemu se, uz hlađenje, i deminerališe. Većina izvora daje hipertermalnu vodu, što objašnjava njeno tradicionalno korišćenje od rimskog do našeg vremena. Najtopliji izvori daju vodu temperature od 47° do 50°C. Dva kaptirana izvora sa vodom tempera­ture 37° najpre su (1955.) snabdevali provizorno kupatilo, a 1967. je izgrađeno novo manje kupatilo, u kojem je temperatura vode 28°C. Najviša temperatura vode od 52°C izmerena je u bunaru udaljenom oko 80 m od glavnog izvora. Termalna izdan je u jednom delu ogoljena, te je obrazovana tresetna mine­ralna močvara.

Pošto Novopazarska Banja leži na termalnoj izdani, nema običnu pijaću vodu, pa je snabdevanje ovom vodom rešeno izgradnjom vodovoda.

Termalno-mineralna voda Banje sadrži u litru najviše natrijuma, zatim kalcijuma, kalijuma i magnezijuma; a od anjona hidrokarbonata, hlora i sul­fata i malo nitrata. Od rastvorenih oksida ima gvožđa i aluminijum-oksida, silicijum-dioksida, slobodne ugljene kiseline i slobodnog sumpor vodonika. Po hemijskom sastavu, to je sumporovita kisela hiperterma sa 1,6 grama čvrstih materija. Leči reumatična oboljenja, išijas, ženske genitalije, koštana oboljenja, kožne bolesti, posledice povreda i drugo.

Medicinsko dejstvo lekovite vode još nije dovoljno poznato. Ona se ko­risti za piće i kupanje. U Malom kupatilu leče se srčani bolesnici, koji ne podnose visoku temperaturu vode Glavnog kupatila.

Lečenje se obavlja u Specijalnoj bolnici za lečenje progresivnih mišićnih i neuromišićnih bolesti "Novopazarska Banja", koja je dobila status specijalne bolnice 1993. godine.
U lečenju se primenjuju najsavremeniji aparati za fizikalnu terapiju, kojom rukovodi visoko stručno osposobljeni kadar.

Rekreacija i izletišta
U okolini Banje ima više prirodnih i kulturno-istorijskih znamenitosti. Na susednoj planini Rogozni nalaze se paleovulkanske kupe, medu kojima se ističe Jeleč-grad (1.262 m), kupa sa ruinama istoimenog srednjovekovnog grada iz XII veka. U vulkanskom terenu se javljaju interesantni kupasti stubići i prizmatični oblici. Nedaleko od Banje je vrelo Raške sa pećinom i hidroelektranom "Ras". Na vrelu se nalazi vodopad visok osam metara, a na 118 metara od ulaza pećine voda je kaptirana za podzemnu elektranu. U okolini lečilišta su manastiri Sopoćani, iz 1265. go­dine i Durđevi stubovi, iz 1168. godine. Ruševine starog grada Rasa nalaze se na brdu Gradini iznad Pazarišta, gde je bio srednjovekovni trg (Trgovište- Pazarište). Na Gradini se nalazio grad - tvrđava Ras iz IX veka (7 km za­padno od Novog Pazara). Ras je bio prestonica prve srpske države, koja je po njemu dobila naziv Raška. U Novom Pazaru se nalazi Altum-alem džamija iz XVI veka, zatim zi­dine turskog grada i drevni han. Kod Sopoćana, jednog od naših najlepših i najznačajnijih manastira, podignut je turistički dom, a na Pazarištu motel naselje. Petrova crkva iz IX veka je najstarija u Srbiji. Divljač u šuma­ma planina i bogatstvo riba Raške i pritoka privlači lovce i ribolovce.