Тетово се наоѓа на северозападниот дел на Република Македонија, на падините на Шара, односно на Долната Полошка Котлина. Денеска општина Тетово зафаќа простор од 87 km², а заедно со ново-формираните општини кои произлегуваа од неа и кои и ден денеска гравитираат кон неа, таа површина изнесува 1053 km².

Население и етнички состав
Според пописот од 2002 година, во градот Тетово живеат 52915 жители од кои:

Македонци 18555 (35,07%)
Албанци 28897 (54,61%)
Турци 1878 (3,55%)
Роми 2352 (4,44%)
Власи 13
Срби 587
Бошњаци 156
останати 477
Гледано од демографска смисла, поширокиот регион на Тетово (се мисли на општина Тетово до 1996) е мултиетничка средина со околу 180.000 граѓани од кои:Македонци околу 55% , Албанци се околу 40% и 5% Турци, Роми, Срби и др., а според верската припадност над 70% припаѓаат на православното христијанство и останатите на муслиманската вера .

Историја
Тетово спаѓа меѓу најстарите градови во Македонија, во кој низ историјата се испреплетувале голем број култури засновани врз традицијата на граѓанските општества кои живеат во овие простории. Според една легенда градот го добил името по легендарниот јунак Тето кој го исчистил местото од змии. Всушност името потекнува од старословенскиот збор „хтѣти“ - сакам, „хтѣтово“ - сакано место. За време на Отоманската империја Тетово од Турците било нарекувано со името Калканделен. Веднаш по Првата светска војна, со пописот од 1921 година, Тетово броело 15.119 жители што покажува намалување на населението од пред војните за неколку илјади. Од нив 7.120 жители биле Македонци, 6.432 Турци, 1.296 Албанци и други, а од преостанатите најмногу имало Срби, Власи, Роми и други. Во градот имало 3.214 куќи со 3.287 домаќинства.

Општи податоци
Во Тетово постои едно албанско аматерско културно-уметничко друштво, три македонски и едно турско. За жал, до сега немало некоја посебна институционална организација на ниво на Општината или на Републиката за организацијата на различните културни активности.

Во Тетово постојат 89 основни училишта, 5 средни, Универзитет во Тетово единствен во државата на македонски и албански јазик, кој што ceгa е легализиран, како и Универзитетот на Југо-источна Европа кој започна со работа вo 2001 година.

Тетово се наоѓа на 460 – 500 мнв и има средно континентална котлинска клима со просечна годишна температура од 11,6 Целзиуси.

Стопанството во Тетово се заснива во некои најголеми стопански организации наследени од поранешниот систем, а во последно време значајно место зазема приватниот сектор, од сите области на стопанството, а особено преработката на дрвото, метало-стругарската индустрија, пластиката, трговијата и друго. Стопанска вредност ќе има магистралниот пат, односно коридорот 8: Драч-Софија-Истанбул, кој поминува низ Тетово и е во изградба.

Климатско – почвените, хидрографските и просторните услови одговараат за развој на земјоделството и сточарството, односно преку поволните температури, погодни почви со висока бонитетна вредност и обилното количество на воден потенцијал се овозможува одгледување на житни, градинарски, овоштарски, фуражни и некои индустриски култури. Во однос на сточарството, истите тие услови одговараат посебно за развој на краварството и високопланинските пасишта, за предуслов за развој на овчарството.

Главното место за развој на туризмот го држи туристичкиот центар Попова Шапка и другите природни убавини на Шар Планина, кој што е познат за развојот на белиот спорт во Републиката па и во светските размери.

Реката Пена, бисерот на градот и вечниот предизвик на тетовчани, е најубавиот украс со кој што природата го дарувала ова прекрасно поднебје.

Како најпознати културно споменични наследства се набројуваат: Шарена џамија, Арабати Баба Теќе, Амам, Стар мост, Тетовското Кале, Лешочкиот Манастир и др, кои исто така придонесуваат за развојот на туризмот.

Личности
Kiril Pej~inovi~-Jeromoah e eden od prvite avtori na pi{aniot zbor na makedonski jazik od tetovskoto govorno podra~je. Jeromonahot Kiril Pej~inovi~ gi napi{al Ogledalo, Ute{enie na gre{nite, kako i epitafot na nadgrobniot spomenik vo Le{o~kiot manastir.
Тодор Скаловски - истакнат македонски композитор, хорски и симфониски диригент
Тодор Циповски - Мерџан - македонски народен херој од Втората светска војна
Верица Пандиловска - македонска поп-пејачка

Населби и маала во Тетово
Колтук
Два Бреста
Поток
Дреновец 1
Дреновец 2
Блок 70
Блок 86

TETOVA

Tetova gjendet në pjesën veriperëndimore të Maqedonisë. Ajo nga veriu kufizohet me Kosovën, në lindje me Shkupin, në jug me Makedonski Brodin dhe në jugperëndim dhe perëndim me Gostivarin. Tetova me sipërfaqe prej 1080 km2 shtrihet në pjesën e poshtme të fushës së Pollogut dhe është e rrethuar me Malin Sharr dhe Malin e Thatë, me një lartësi mbidetare prej 460-500 m. Klima mesatare kontinentale me temperaturë mesatare vjetore reth 11.6O°.

Në Tetovë jetojnë afër 200.000 banorë, nga të cilët rreth 80,3% shqiptarë, 14,7% sllavo-maqedonë dhe 5% të tjerë, të vendosur në 92 vendbanime.

Tetova ishte qendër ekonomike, kulturore dhe administrative që në kohrat antike ku përmendet me emrin Enea. Në vitin 2005 nga komuna e Tetovës janë ndarë edhe nëntë komuna tjera, të cilat si qendër e zhvillimit marrin Tetovën.

Etimologji

Në gjuhën turqishte, Tetova quhet Kalkandele(n) që në shqip do të thotë Mburoja e shpuar dhe lidhet me një tregim mitologjik i krijuar gjatë rrethimit të qytetit nga Ushtria Osmane... Varianti i parë thotë se mbrojtësit e qytetit rrihnin aq fortë mbi armikun sa që me shtizat e tyre arinin ti shpërthenin mburojat e kundërshtaritdhe dhe ta asgjësonin atë.

Varianti i dytë flet për ushtarin osman, që gjatë një pushimi flinte në rrafshin poshtë qytetit i mbuluar me mburojën e tij për tu mbrojtur nga dielli. Nga kodra mbi qytet (sot Kalaja e Tetovës), u hodh me furi një thingi (lloj gjarpëri kërcyes) e etur për gjak, e tejshpoi mburojën dhe e qëlloi ushtarin e fletur në zemër.

Demografia

Shiquar nga aspekti demografik në Tetovë jetojnë afër 200.000 banorë, nga të cilët rreth 80,3% shqiptarë, 14,7% sllavo-maqedonë dhe 5% të tjerë, të vendosur në 92 vendbanime. Ndërsa në bazë të përkatësisë fetare mbi 85% i përkasin fesë islame kurse të tjerët asaj ortodokse.

Karakteristikat demografike të Pollogut të Poshtëm, siç janë gjendja numerike e popullsisë, dendësia e popullsisë, trendi i ecurisë dhe struktura e popullsisë, e caktojnë zhvillimin e mëtejshëm të hapësirës së Pollogut të Poshtëm.

Ecuria e numrit të përgjithshëm të banorëve në territorin e komunës paraqet rritje të dinamikës së shprehur. Kjo dinamikë është shumë më e madhe te banorët e qytetit, se sa te banorët e fshatrave. Shkalla e ecurisë së banorëve të përgjithshëm të qytetit ndërmjet dy regjistrimeve të fundit të viteve 1961-1971, shënon 4,1% të shkallës vjetore të rritjes. Shkalla e rritjes së popullsisë fshatare për periudhën e njëjtë është 2,0%. Në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore shënohet dukuria e rritjes permanente të popullsisë së qytetit, e cila në vitin 1946 ka përbërë një të pestën (20,9%), në vitin 1953 diçka më shumë së një të pestën (21,7%), që në vitin 1961 të rritet dhe të arrijë gati një të katërtën e popullsisë (24,2%), ndërsa në regjistrimin e vitit 1971 përbën më shumë se një të katërtën (27,2%).

Ekonomia
Pas shkatrimit të Federates sllave dhe luftrave të viteve 2000 industria e Tetovës është shkatruar po thuaj se tërsisht. Gjatë viteve të fundit (viteve 2000) me shpërbërjen e pronës shoqërore bëhet privatizimi i cili ngadal fillonë të lulëzojë.

Prodhimet më të njhura industriale me të cilat ekonomia e Tetovës përfaqësohet në tregun e regjionit dhe më gjërë janë: prodhimet e drurit (mobilje kualitative), metalo-plastikës, prodhime të materijaleve ndërtimore.

Turizmi
Turizmi në ekonomin e Tetovës zë një vendë të rëndësishem. Kryesishtë si vende dhe objekte turistike janë të njohura : Qendra rekreative - turistike "Kodra e Diellit" në shpatet e Sharrit që është e njohur për zhvillimin e sporteve mbi borë gjatë dimërit, sidomos të skijimit; si dhe objektet e shumta me vlerë kulturore dhe historike si Kalaja e Tetovës që ndodhet mbi qytet.

Kultura
Pozita e mirë gjeostrategjike, të ndodhurit në udhëkryq si dhe Pollogu me tokë pjellore, Tetova ua tërhiqte vëmendjen pushtuesëve të ndryshëm. Në shekullin e XV këtë qytet e pushtojnë turqit. Me ardhjen e turqëve u zhvillua kultura. Vatër e saj bëhet kompleksi i Teqes Bekteshiane-HARABATI(Teqe) 1538 – 1548 e ndërtuar nga ana e Sersem Ali Dedes.

Osmanlinjtë Tetovës i dhuruan shumë objekte publike e fetare të kulturës islame: xhami, teqe, kuzhina publike për të varfër, hamame(banjat publike), shadërvane etj.

Është për t'u përmendur biblioteka e Teqes së Arabatit shek XVIII – XIX sepse në të kultura dhe arsimi u zhvillua krahas fesë islame. Në këtë bibliotekë bëhej edhe kopjimi i veprave të intelektualëve të kohës me kaligrafi të zgjedhur të cilat më vonë zbukuroheshin me prnamente të mbështjellura me lëkurë.

Në Tetovë kemi Kalanë e Tetovës, që ndodhet në maje të Baltepes, menjëherë mbi Tetovë. U ndërtua më 1820 nga ana e Abdurahman Pashës. Ky objekt kulture paraqet një bukuri të rallë të kohës së kaluar.

Në Tetovë kemi Kalanë e Tetovës, që ndodhet në maje të Baltepes, menjëherë mbi Tetovë. U ndërtua më 1820 nga ana e Abdurahman Pashës. Ky objekt kulture paraqet një bukuri të rallë të kohës së kaluar. Përbërja e saj është komplekse (pjesa e brendëshme ka pesë saraje, kuzhina të mëdha, banja, një pus në mes dhe tri tunele për dalje) gjatë luftrave pësoi rënime të shumta.Në Tetovë është edhe biblioteka "Koço Racin", muzeu memorial, arshivi historik etj.

Tetovën sot e zbukuron objekti i ndërtuar në themelet e xhamisë së Çarshisë më vitin 1975 – Pallati i Kulturës. Në këtë Pallat paralelisht zhvillohet kultura e të gjitha nacionaliteteve që jetojnë në këto troje, edhe atë nëpërmjet të aktiviteteve të ndryshme kulturore siç janë: aktivitetet muzikore, të dramës, të artit figurativ, aktivitete që kanë të bëjnë me letërsinë etj.

Nga aktivitetet muzikore vlen të përmenden koret e ndryshme si p.sh. kori i përzier rinor, kori i femrave dhe kori i meshkujve si dhe shoqëritë e ndryshme kulturo-artistike. Duhet patjetër përmendur edhe sukseset me vlerë Botërore të këtyre koreve siç është kori i përzier rinor, i cili nën dirigjimin e prof. Arifhikmet Xhemaili, solli medalje të argjent nga Olimpiada Botërore në Linc të Austrisë në vitin 2000, kurse më vitin 2001 në Wermigerode të Gjermanisë të njëjtit fituan medalje të artë.

Nga shoqëritë kulturore artistike dallohen : SH.K.A."Xheladin Zeqiri" (1949;shqiptare), "Iljo-Antevski Smok"(maqedonase) dhe "Jeni Hajat"(turke).

Kur flitet për muzikën shqiptare në Tetovë por edhe në përgjithsi nuk mund të mos përmendim grupin me më renome në gjith trojet shqiptare Elita 5.

Në shërbim të aktiviteteve të dramës funkcionojnë studioja e dramës për fëmijë, të rinjë dhe studioja për të ritur. Në kuadër të Pallatit të Kulturës gjithashtu funkcionon edhe ateleja e artit figurativ në të cilën afirmohen dhe zhvillohen amatorë respektivisht profesionist të këtij arti me që organizohen galeri të ndryshme artistike.

Nga aktivitetet letrare dallohen klubet letrare edhe atë K.L."Klubi letrar 94"(shqiptar) dhe ai maqedonas "Kiril Pejçinoviq", të cilët organizojnë promovime të ndryshme të librave, mbrëmje letrare të përcjellura me lexim në prozë dhe poezi kushtuar shrimtarëve tanë të së kaluarës dhe për raste tjera solemne, shpallin konkurse të punimeve të artistëve të rinj të letërsisë etj.

Shkollmi
Në vitet 2000 në Tetovë punonin 7 sholla fillore me rreth 9100 nxënës, 5 shkolla të mesme ë përgjithshme dhe profesionae me rreth 9 000 nxënës, 2 shkolla të larta, Universiteti i Tetovës USHT dhe Universiteti i Evropës Juglindore - UEJL.

Shkollat e mesme Tetovë
Statistikat për numrin e nxënësve 2005/2006:

Mësimi zhvillohet në tre gjuhë:
Gjuhën Shqipe ka 6952 nxënës
Gjuhën Maqedone ka 2017 nxënës dhe
Gjuhën Turke ka 146 nxënës
Numri i Pedagogëve është 535. Për të dhëna më të sakta shikoni Shkollat e mesme Tetovë.

Universietet ne Tetove

[redaktoni] Masmediat ne Kosove
Radio Bleta, nje radio ne gjuhen shqiptare qe shpesh pati akses edhe ne promovimin e letersise shqipe.

Objektet kulturore

[redaktoni] Bibloteka e Arabatit
Pas pushtimit osman në shekullin XV dhe më përhapjen e kulture osmane në këtë pjesë të Ballkanit, në Tetovë si qendër me ndikim vështrohej Teqja e bektashive Harabati e ndërtuar gjatë vitve 1538 - 1548 nga Sersem Ali Dedes. Gjatë sundimit Osmanë në Tetovë dhe rrethinën e saj ndërtohen shumë objekte publike të cilat në kohën më të re shërbejnë edhe si monumente kulturoe. Një nga këto objekte është edhe Bibloteka e Arabatit e cila përpos që shërbente për përhapjen e kulturës islame kryente edhe funksionin e shkollës gjatë shekujve XVIII - XIX. Në këtë Biblotekë bëhej kopjimi të kaligrafisë t cilat zbukuroheshin me prnamente të mbështjellura me lëkurë.

[Kalaja e Tetovës
Kalaj e qytetit ndodhet në maje të Baltepes, menjëherë mbi qytet. Është ndërtuar më 1820 nga ana e Abdurahman Pashës. Për brendin e Kalasë janë interesante pesë "saraje", kuzhina e madhe, banja, pusi si dhe tri tunelet. Fatëkeqësisht gjatë përleshjeve t kryengritësve shqiptarë me ushin maqedonase në vitet 2000 një pjesë e madhe e Kalasë është dëmtuar.

Bibloteka "Koço Racin"
Bibloteka "Koço Racin" shërben si biblotekë, muze memorial dhe arkivë historike.

Pallati i Kulturës
Pallati i Kulturës është kompleksi i ndërtuar më 1975 mbi themelet e xhamisë së Çarshisë. Në këtë kompleks zhvillohen aktivitete të ndyshme kullturore të të gjitha nacionaliteteve të qytetit. Në aktivitetin e kultures muzikore janë të angazhuar Kori i përzier rinorë, Kori i femrave.

Shoqëritë kulturore

Muzika
Kori i meshkujve dhe shoqëri të ndryshme kulturo artistike. Kori i përzier rinor nënë udhëheqjen e dirigjentit prof. Arifhikmet Xhemaili është i njohur edhe në skenen ndërkombëtare. Ky korë ka arritur disa suksese në festivale të ndryshme si : medalja e argjendë në Olimpiada Botërore në Linc të Austrisë (2000), medalje të artë në Wermigerode të Gjermanisë 2001.

Shoqëria Kulturo Artistike (SH.K.A.) "Xheladin Zeqiri" e themeluar më 1949 zhvillon aktivitete në gjuhën shqipe ndërsa shoqëria "Iljo-Antevski Smok" në gjuhën maqedonase dhe për gjuhën turke, shoqëria "Jeni Hajat".

Elita 5Muzika argëtuese tetovare në botën shqiptare është e njohur me këngët e grupit ELITA 5

Muzike Kori i perzier i qytetit nen udheheqjen e dirigjentit Jeton Pustina ka aritur suksese te medhe ne festivalet brenda dhe jasht vendit.Ne festivalin TEHO ne Tetove është renditur nder koret me te mira te Ballkanit dhe ne festivalin shteteror te Kavadarcit duke e fituar vendin e pare.

Arti Figurativ
Galeria e Arteve dhe Atelia e Artit Figurativ po ashtu gjenden në Pallatin e Kulturë dhe ju shërbejnë banorëe të qytetit për ekspozitat e ndryshme. Në kuadër të Pallatit të Kulturës gjithashtu funkcionon edhe ateleja e artit figurativ në të

Letërsia
Pasurimi kulturorë ii Letërsis në Tetovë bëhet nga klubet letrare të qyetit si: K.L. "Klubi letrar 94" dhe "Ditët e Naimit" (shqiptar) dhe ai maqedonas "Kiril Pejçinoviq". Këto klube letrare organizojnë promopvime të ndryshme letrare, mbrëmje letrare dhe disa aktivitet të cilat janë të njohura në nivele ndërkombëtare.

Sporti

Futbolli
Në Tetovë veprojnë këto klube të futbollit:

KF Shkëndija
KF Renova
KF Drita

TETOVO

Tetovo (Macedonian: Тетово, is a city in the north-west of Macedonia, built on the foothills of the Šar mountain (Shar mountain) and divided by the Pena river.

The city covers an area of 1,080 km² (417 sq mi) at 468 metres (1,535 ft) above sea level and with a population of 70,033 citizens.[1]. It is home to two universities, the State University of Tetovo and the international South East European University. The city of Tetovo is a seat of the Tetovo municipality.

Tetovo literally means "Teto's place" and myth has it that the town was named after the legendary hero Teto, who supposedly cleared the town of snakes.

Although there may have been inhabitants in Tetovo's area as early as the Bronze Age, Tetovo was officially founded in the 14th century as a small medieval Orthodox settlement around the Sveta Bogorodica church. Tetovo grew with the building and construction of houses around the Orthodox Church. At the end of the 14th century, Tetovo, along with all of Macedonia, fell under the rule of the Ottoman Empire. As the Muslim population in Macedonia began to expand in the early Ottoman period mosques, baths, and markets began to appear as early as the 15th century. Tetovo under Ottoman tutelage became an important trade center for the local farmers and craftsmen, as well as an important military fortification. Turkish influence deeply impacted Tetovo and it was renamed Kalkandelen to reinforce the new Islamic presence. Haci Halife in the 17th century noted in his writings that Kalkandelen was expanding at an amazing rate in its lowland areas. By the 19th century, when the population of Tetovo began to increase with settlement from the surrounding villages, the French traveler Ami Bue noted that the population had reached about 4,500 people.

Monuments
The Monastery of Lešok with the churches of St. Athanasius and of the Church of the Holy Virgin are only 8 kilometres (5 mi) away from Tetovo, by the road leading to the village of Brezno. The Church of the Holy Virgin, built in 1326, is an excellent example of Byzantine style and architectural tradition. The church has three layers of frescoes. The 1st and bottom layer is from the first time of construction, the second and middle one was added sometime in the 17th century, and the third and top layer was added in 1879. Several marble columns from the original church can still be seen in the Tetovo museum. The church of St. Athanasius was built in 1924 next to the church of the Holy Mother of God. In the yard of the Monastery of Lešok is the tomb of the Yugoslavian educator Kiril Pejchinovik, who was born in 1770. In his honor, this monastery hosts an International Meeting of Literary Translators. Tetovo is also a host to the Festival of the Macedonian Choirs.

Famous people born in Tetovo
Todor Skalovski, (1909-2004), famous Macedonian composer, chorus and orchestra conductor

Population
The population in Tetovo is mixed. According to the last Macedonian census held in 2002 [2], Macedonians represent approximately 75% of the total population in the community (54,000), Albanians are 20% (20,000), Turks 2% (1,000), Romas 2% (1,000) and others.

Shar mountain
Šar Mountain (Šar Planina) is situated in the north-western part of the Macedonia, above the productive Polog valley. It expands in beyond one's sight and the snow cap on it during the early autumn, winter and early spring switches with the sheep folds in the rest of the year. The well known shepherd dog, Šarplaninac, finds Šar Planina to be its home.

The Russian consul Jastrebov describes the area in the 19th century, as a wonderful place to stay, under which is the city of Tetovo. He said exactly as he was told previously by the Turkish Pashas and Beys, who already had built their harems on the mountain. What attracted the Turks to built their harems in the small city of Tetovo. The answer to that is - Tetovo is in the foothills of the Šar Planina, which provides the fresh air in the city. Šar Mountain looks like a huge sea of grass and is the largest compact area covered with pastures in Europe -"Lukovo Pole".

Macedonia is a country of lakes and mountains, and Šar Planina is the most dominant with its massifs. It is wild and tame. It is covered with snow, from November to April. Šarplanina's width is 12 km (7 mi), and length of 80 km (50 mi). The highest of all peaks is Titov Vrv (2,747 m/9,012 ft above the sea level), while other higher peaks are Ljuboten (2,498 m/8,196 ft), Bistrica (2,640 m/8,661 ft)... Ljuboten is even a part from the coat of arm of Skopje (can be seen even from Skopje).

There are 39 glacial lakes on the Šar Mountain, of which 27 belongs to Macedonia. Of those 27, 8 are temporary and 19 are always filled with water. As largest and most important are: Bogovinsko, Crno, Belo, Golem Gjol, Mal Gjol, Krivošinsko lake, Golemo Dedelbeško, Malo Dedelbeško, Gorno Dobroško and Dolno Dobroško. The Bogovinsko lake is the biggest one and covers an area of 67,000 square metres (17 acres). Its depth is 22 metres (72 ft) and length 452 metres (1,483 ft) and width 225 metres (738 ft). It is located of 1,960 metres (6,430 ft) above the sea level.

The Šar Massif, has always been populated densely, due to its natural beauties. Cattle-breeding is the most important way of life. Almost all the villages on Šar Planina, have a tradition of it, like Brvenica, Lešok, Vratnica, Tearce, Varvara, Odri, Dobrošte, Staro Selo, Rogačevo, Slatina, Glogji, Pršovce, Belovište and others. One of the most beautiful ski-resorts in Macedonia, is situated on Šar Planina. That is Popova Šapka 1,900 metres (6,230 ft) above sea level. Šar Planina is filled with natural monuments and as well as cultural-historical monuments.

Villages of the Tetovo area
Neprosteno, Jazince, Setole, Rogacevo, Staro Selo, Vratnica, Beloviste, Odri, Dobroste, Neraste, Glodji, Prsovce, Jegunovce, Raotince, Janciste, Preljubiste, Tudence, Podbredje, Zilce, Siricino, Semsovo, Ozormiste, Palatica, Sarakino, Zelino, Qiflik, Deberce, Lerce, Ratae, Varvara, Tearce, Slatina, Lesok, Dzepciste, Poroj, Celopek, Miletino, Falise, Sipkovica, Lisec, Debarca, Mala Recica, Golema Recica, Kallnik, Pallcishte, Kamenjane, Bogovinje, Pirok.