Крушево е град во западниот дел на Република Македонија. Тој е градот на некогашната Крушевска република. Над градот се наоѓа познатиот споменик Македониум. Во опширниот пописен дефтер Н0 4 од 1467/68 година, објавен од Архивот на Македонија, се наоѓа најстариот помен за Крушево, кога нему, како мезра, му било дадено на спахијата Хусеин-бег, заедно со Прилеп и со други 31 село. Сепак, градот го добил неговата денешна форма со доаѓањето на Власите од Москополе и Мијаците од околината, во текот на 18-тиот век. Заедно со Власите во Крушево дошле и поголем број православни Албанци, кои во текот на историјата се повлашиле. Во градот, покрај македонскиот, официјални се и влашкиот јазик (согласно новата одлука на Советот на Град Крушево од 30.05.2006 година) и албанскиот јазик.

Поради специфичната морфопластика, Крушево се смета за типично планинско гратче, кое има просечна надморска височина од 1250 метри, па затоа се смета за највисокото гратче на Балканскиот Полуостров.

 

Население
Во Крушево живеат 5330[се бара извор] жители од кои:

Македонци 4577 (85,87%)[се бара извор]
Власи 720 (13,50%)[се бара извор]
Срби 22 [се бара извор]
Останати 11[се бара извор]

[уреди] Културата на Крушево
За културната историја на Крушево, од неговото создавање до шеесеттите години на 19 век, нема многу изворни податоци, барем засега.

Но, во првата половина од осумнаесеттиот век, според еден документ, во Крушево почнува еден процес на значително заживување на културен план. Кон крајот на 18-ти и во почетокот на 19-ти век, под насилствата на Турците во Јужна Албанија и арнаутските зулуми во Западна Македонија, настапува миграција на христијанскиот свет во Крушево, Битола и населбите во нивната околина. Се населуваат семејства на Власи од околината на Корча (градовите Москополе, Никулица, Шиписка, Грабова во првите налет, а подоцна и од планината Грамос и Пинд) и на Мијаци од селата на Мала Река. Меѓу населениците спаѓаат трговци, занаетчии, градители, зографи итн. Со време Крушево економски зајакнува, развива трговски врски со поразвиените центри на Балканскиот Полуостров и Средна Европа. Се создаваат услови за организирање урбан живот, засилена градежна и уметничка дејност.

Крушевските градители, зографи и резбари стануваат познати имиња и во други краишта на Македонија, како и во соседните земји. Меѓу најстарите сакрални објекти, што биле изградени во Крушево, се смета црквата “Свети Никола” (1832), опожарена за време на Илинденското востание од 1903 година. Оваа главна црква е позната по прочуениот иконостас, работен од тајфата на Петре Филипович - Гарката, родум од с. Гари и неговиот помошник и зет Димитар Станишев, роден во Крушево. Двајцата резбари работат заедно скоро три децении.

По смртта на Петре Филипович - Гарката во Крушево (1854), Димитар Станишев формира своја тајфа, работејќи во Македонија, Бугарија и Србија. Умира на шеесетгодишна возраст (1866) во Крушево, а неговото дело го продолжува неговиот брат Антон Станишев.

Во непосредна околина на Крушево, на месноста Трстеник е подигната манастирската црква “Свети Спас”. Според една зачувана плоча, тоа станало за време на игуменот Глигорије во 1836 година. Во самиот град се подигнати три цркви. Тие се дело на домашни мајстори со прилично големи димензии. Црквата “Успение на света Богородица”, во Мијачката Маала, е од 1867 година, како и црквата “Света Троица”.

Во центарот на градот Крушево, во 1904/1905 година, е обновена од основа старата црква “Свети Никола” (1832 г.), но во знатно помали димензии. Само многу мал дел од опожарената црква “Свети Никола” денеска има во музејот на Илинденското востание и Крушевската Република и е зачуван цифеблатот (бројникот) на тогашната црква, чии камбани, како што се сеќаваа старите крушевчани, при опожарувањето и паѓањето се чуле, наводно до Прилеп.

И зографството било во подем во тие години. Според изборни податоци, зачувани пред сè на иконите во црквите, се спомнуваат имињата на повеќемина зографи, дојденци, или на оние од Крушево. Меѓу нив имаме истакнати личности со реноме на извонредни мајстори, чие сликарско дело оставиле трајни уметнички белези во средината каде што создавале. Таков пример се две зографски семејства - Зиси и Атанасови. Посебно Михаил и неговите синови Димитри и Никола (Лаќа).

Зографот Димитрие на едно место хроничарот забележал “..искусен во својот занает што во турска земја не може да биде друг…”.

Во областа на копаничарството, фрескосликарството и на традиционалното градителство, со специфичната крушевска куќа, има плејада поединци и дваесетина тајфи што крстареле и твореле не само на овие простори, но и подалеку по Балканот. Од архитектурата Крушево особено го трогнало познатиот француски архитект Ле Корбизје.

Радува податокот дека во оваа област како да се наѕираат и следбеници на истакнатите културни дејци од овој крај. Покрај неколкуте музеи, споменици, спомен-одбележја од подалечното минато, посебно од Илинденскиот период и навака, како: Музејот на Илинденското востание и Крушевската Република (отворен 1953 г.), Галеријата на основоположникот на современата македонска ликовна уметност, крушевчанецот Никола Мартиноски (1968 год.); Споменикот на националноослободителната борба и Илинденското востание (1974 г.), Споменикот на Мечкин Камен на авторот Димо Тодоровски (1983 г.), Музејот на НОВ (1989 г.). Покрај овие, тука може да се вбројат: споменикот на Никола Карев, на Питу Гули, бистата на Веле Марков, споменикот на боиштето на Слива, а сега е во тек изградбата, односно реконструкцијата и адаптацијата на Леарницата за куршуми за Потребите на востаниците. Со ова Крушево ќе добие и уште музеј.

Ликовното и копаничарското дело го продолжуваат сликарите аматери: Перо Начески (професор во пензија), кој ги слика старите куќи од 19-ти век, кои забот на времето постепено ги подјадува, даровитите природни убавини, што го опкружуваат Крушево, се наоѓаат на платната на сликарот аматер-примариус д-р Матеја Хаџи (Хаѕи) Лега (сега во пензија), чие творештво е инспирирано од неговото Крушево, како и од мотивите на струшкото крајбрежје, а копаничарот Ѓоре Ќискоски кој чекори по даровитоста на Петре Филипович- Гарката, моментално работи на ликот на поглаварот на Македонската православна црква- Неговото блаженство Г.Г. Михаил, кому наскоро ќе му биде предаден овој копаничарски портрет на скопската митрополија. Во исто време добар творец е и Велко Петковски-Шулц. Сите овие, а има интерес и кај помладите, ќе ги надополнуваат и збогатуваат културните содржини на Крушево, а во скорешна иднина, па и сега може да се потврди дека овој град, бележит град по многу нешта и специфичности, го носи името Град Музеј.

Музеи
Споменик Илинден (Македониум)
Музеј на Илинденското востание и Крушевската Република
Музеј на НОВ
Галерија Никола Мартиновски

[уреди] Познати личности од Крушево
Никола Бацарија
Никола Карев
Дину Вангели
Питу Гули
Никола Киров Мајски
Никола Мартиноски
Васил Иљоски
Наум Наумовски-Борче
Тоше Проески

KRUSEVO

Krushevo (Macedonian: Крушево) is a town in Republic of Macedonia. It is the highest town in Macedonia as it is situated at an altitude of over 4,000 feet above sea level. The town of Krushevo is a seat of the Krushevo municipality.

Name
The name of the town in other languages is:

Bulgarian: Крушево, (Krushevo)
Aromanian: Cruşuva
Greek: Κρούσοβο (Kroúsovo)

History
Mentioned in documents from the 15th century, Krusevo is a living museum, famous for its traditional architecture, cultural sites, and legacy as the site of the great 1903 Ilinden uprising against Ottoman domination. The rebellion failed, but its memory is cherished in Macedonia even today, as a symbol of the national struggle for freedom and democracy; while it lasted only 10 days, the Krushevo Republic of revolutionary leader Nikola Karev represented a desire for self-rule under a modern European political system. Today an enormous monument on the hill above Krusevo marks the elusive dream of the Ilinden revolutionaries.

During the Ilinden-Preobrazhenie Uprising in 1903 the rebels proclaimed a short lived Kruševo Republic. Having suppressed the uprising the city was almost completely destroyed by the Ottoman army.The republic known as Krushevska republika was established here in 1903 during the Ilinden insurrection. One of the most important points in the Ilinden uprising was the declaration of the "Manifesto of Krushevo". It called for all the people of Macedonia regardless of their nationality and religion to fight together against the Ottoman Empire and live peacefully in a free country of Macedonia.

There is in the area a monument called Mečkin Kamen (Bear's Stone). This was the place where Pitu Guli's band (cheta) was trying to defend the town of Kruševo from the Turkish troops coming from Bitola. The whole band and their leader (voivode) perished and Kruševo as well as many of the nearby villages were set to fire by the Ottomans.

Features
Krusevo is a small picturesque mountain town. It resembles a magic painting by an old master. Situated at an altitude of 1,350 metres (4,400 ft), Krusevo is the highest town in the Republic of Macedonia. The chance guest will not be wrong if they style Krusevo as a museum of old architecture. The town is full of old and more recent houses built in the style of old Macedonian architecture.

It is home to Mečkin Kamen, a famous historical landmark which marks the spot of the uprising of 1903. On 2 August every year, it is the site of the traditional Macedonian Independence Day celebrations which are attended by the President of Macedonia, as well as other Macedonian political leaders.

The "Makedonium" monument of the Ilinden Uprising is to be found in Krusevo. There are also a number of museums of the Ilinden Uprising, a Gallery of 19th century icons, and a memorial gallery to the master of modern Macedonian painting, Nikola Martinovski, who was born in this town.

Owing to its high elevation (1300 meters or 4,400 feet), Krusevo is also one of Macedonia's prime winter sports destinations. Yet this same quality also makes this pine-forested getaway a comfortable destination in summer, when the Krusevo air stays cooler and more pure than in the arid lowlands.

Notable people
Vasil Iljoski, leading Macedonian writer
Pitu Guli, Aromanian revolutionary
Nikola Gabrovski, famous Bulgarian officer
Toše Proeski, famous Macedonian singer
Alexandros Svolos, Greek academic